مراقبتِ پوست و مو

ضدآفتاب معدنی یا شیمیایی؟ راهنمای انتخاب بر پایهٔ شواهد، نه تبلیغ

پشتِ برچسب‌های «معدنی»، «SPF 50+» و «ضدآب» چه قاعده‌ای هست؟ این راهنما حرفِ FDA آمریکا، آکادمی پوست آمریکا و نهادهای اتحادیهٔ اروپا را دربارهٔ فیلترها، محافظت در برابر UVA، مقدارِ مصرف، اسپری‌ها و تازه‌ترین فیلترِ تأییدشده کنارِ هم گذاشته است.

انتشار: ۱۰ دقیقه مطالعه

چند تیوپ کرم، یک اسپری و یک استیکِ ضدآفتاب کنارِ هم زیرِ نورِ آفتاب

یک بعدازظهرِ مرداد در داروخانه‌ای در تهران ایستاده‌اید و قفسه پر از تیوپ است. یکی نوشته «معدنی»، یکی «SPF 50+»، یکی هم اسپری است و ادعا می‌کند ضدآب است. انتخابِ ضدآفتاب معدنی یا شیمیایی معمولاً با حدس و تبلیغ انجام می‌شود، در حالی که نهادهای علمی دربارهٔ بیشترِ این برچسب‌ها حرفِ روشنی دارند. مجلهٔ Vogue در راهنمایی تازه گونه‌های ضدآفتاب را از معدنی و شیمیایی تا اسپری و استیک مرور کرده است. ما یک قدم جلوتر رفته‌ایم و سراغِ خودِ منبع‌ها رفته‌ایم: FDA آمریکا، آکادمی پوست آمریکا و نهادهای اتحادیهٔ اروپا. یک نکته را از اول بگوییم. این‌ها قاعده‌های آمریکا و اروپاست، نه مقرراتِ لازم‌الاجرای ایران. اگر پوستِ حساس، بیماریِ پوستی یا سابقهٔ حساسیت دارید، انتخابِ نهایی را به پزشکِ متخصصِ پوست بسپارید.

در یک نگاه

انتخاب میان ضدآفتابِ معدنی و شیمیایی به اندازهٔ سه ویژگیِ دیگر مهم نیست. آکادمی پوست آمریکا ضدآفتابی را توصیه می‌کند که طیفِ گسترده، دست‌کم SPF 30 و مقاوم در برابر آب باشد. مقدارِ کافی هم مهم است: حدودِ ۳۰ میلی‌لیتر برای کلِ بدن، با تمدیدِ هر دو ساعت. با اسپری باید مراقبِ استنشاق بود.

  • آکادمی پوست آمریکا ضدآفتابی را توصیه می‌کند که طیفِ گسترده، دست‌کم SPF 30 و مقاوم در برابر آب باشد.
  • در پیش‌نویسِ قاعدهٔ ۲۰۱۹ سازمانِ غذا و داروی آمریکا (FDA)، از ۱۶ مادهٔ مؤثرِ موجود در بازار فقط اکسید روی و دی‌اکسید تیتانیوم «عموماً ایمن و مؤثر» پیشنهاد شدند.
  • جذبِ فیلترهای شیمیایی به خون در کارآزماییِ FDA به معنای ناایمن‌بودنِ آن‌ها نیست و دلیلی برای کنار گذاشتنِ ضدآفتاب نیست.
  • کمیسیون اروپا توصیه می‌کند محافظتِ UVA دست‌کم یک‌سومِ SPF برچسب باشد؛ محصولِ دارای این ویژگی می‌تواند نمادِ UVA داخلِ دایره را داشته باشد.
  • FDA در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ بموتریزینول را با سقفِ ۶ درصد به فهرستِ فیلترهای مجاز افزود؛ این نخستین مادهٔ مؤثرِ تازه در بیش از ۲۰ سال است.

ضدآفتاب معدنی یا شیمیایی: فرقِ واقعی‌شان چیست؟

تفاوتِ اصلی در نوعِ «فیلتر» است. فیلتر یعنی همان مادهٔ مؤثری که جلوی پرتوِ فرابنفش (UV) را می‌گیرد. فیلترهای معدنی اکسید روی و دی‌اکسید تیتانیوم‌اند. فیلترهای شیمیایی مولکول‌هایی مثلِ اوابنزون، اکسی‌بنزون و اکتوکریلن هستند.

پیش‌نویسِ قاعدهٔ سالِ ۲۰۱۹ FDA (منتشرشده در ۲۶ فوریه) دو فیلترِ معدنی را در جایگاهِ روشن‌تری گذاشت. FDA در آن ۱۶ مادهٔ مؤثرِ موجود در بازار را بررسی کرد. فقط دو ماده با غلظتِ تا ۲۵ درصد «عموماً ایمن و مؤثر» (GRASE) پیشنهاد شدند: اکسید روی و دی‌اکسید تیتانیوم. اما این نتیجه را نباید به این معنا خواند که ضدآفتابِ معدنی در مجموع امن‌تر از نوعِ شیمیایی است. این فقط یک پیشنهاد بود و برای بقیهٔ فیلترها یعنی FDA دادهٔ بیشتری خواست، نه اینکه زیان‌آور بودنشان ثابت شده باشد.

این داده‌ها از کجا آمد؟ تیمِ FDA در کارآزمایی‌ای که سال ۲۰۲۰ در مجلهٔ JAMA منتشر شد، شش فیلترِ شیمیایی را آزمود: اوابنزون، اکسی‌بنزون، اکتوکریلن، هوموسالات، اکتی‌سالات و اکتینوکسات. سطحِ اوجِ هر شش ماده در خون پس از یک بار مصرف در روزِ اول از ۰٫۵ نانوگرم در میلی‌لیتر بالاتر رفت. FDA از این آستانه به بالا مطالعهٔ ایمنیِ بیشتر می‌خواهد.

این خبر را نباید ترسناک‌تر از آنچه هست خواند. خودِ گزارش تصریح می‌کند که جذب به معنای ناایمن‌بودن نیست و دلیلی برای کنار گذاشتنِ ضدآفتاب هم نیست. پس اگر ضدآفتابِ شیمیایی‌تان را دوست دارید و پوستتان با آن مشکلی ندارد، این پژوهش بهانهٔ رها کردنِ ضدآفتاب نیست. اگر نگرانی دارید، با متخصصِ پوست مشورت کنید.

  • موضوع: نمونه‌ها · فیلترهای معدنی: اکسید روی، دی‌اکسید تیتانیوم · فیلترهای شیمیایی: اوابنزون، اکسی‌بنزون، اکتوکریلن، هوموسالات، اکتی‌سالات، اکتینوکسات
  • موضوع: پیش‌نویسِ FDA (۲۰۱۹) · فیلترهای معدنی: پیشنهاد به‌عنوانِ «عموماً ایمن و مؤثر» تا غلظتِ ۲۵٪ · فیلترهای شیمیایی: نیازمندِ دادهٔ بیشتر
  • موضوع: جذب در کارآزماییِ JAMA (۲۰۲۰) · فیلترهای معدنی: در این کارآزمایی آزموده نشدند · فیلترهای شیمیایی: هر شش ماده بالای آستانهٔ ۰٫۵ نانوگرم در میلی‌لیتر؛ نه به معنای ناایمن‌بودن

SPF و محافظتِ UVA روی برچسب چه معنایی دارد؟

عددِ SPF به‌تنهایی کافی نیست. باید بدانید محصول «طیفِ گسترده» (Broad Spectrum) هست یا نه. طیفِ گسترده یعنی ضدآفتاب هم در برابرِ UVB محافظت می‌کند و هم UVA. آکادمی پوست آمریکا (AAD) ضدآفتابی را توصیه می‌کند که طیفِ گسترده، دست‌کم SPF 30 و مقاوم در برابر آب باشد.

آمریکا و اروپا محافظتِ UVA را با دو معیارِ متفاوت می‌سنجند. FDA در پیش‌نویسِ سپتامبرِ ۲۰۲۱ پیشنهاد داد هر ضدآفتابِ SPF 15 یا بالاتر حتماً طیفِ گسترده باشد. معیارش هم نسبتِ UVA1 به کلِ UV دست‌کم ۰٫۷ بود. در همان پیش‌نویس سقفِ SPF روی برچسب «60+» پیشنهاد شد. هر دو هنوز پیشنهادند و نهایی نشده‌اند.

کمیسیون اروپا در توصیه‌نامهٔ ۲۰۰۶/۶۴۷ معیارِ دیگری گذاشته است. محافظتِ UVA باید دست‌کم یک‌سومِ SPF برچسب باشد. محصولی که این شرط را دارد می‌تواند نمادِ «UVA داخلِ دایره» را روی بسته بیاورد. اگر محصولِ اروپایی می‌خرید، این نماد نشانهٔ خوبی برای تعادلِ محافظت است.

عبارتِ «ضدآب» را هم دقیق بخوانید. در آمریکا برچسبِ «مقاوم در برابر آب» (Water Resistant) یعنی محصول ۴۰ یا ۸۰ دقیقه روی پوستِ خیس مؤثر می‌ماند. ادعای «ضدآب» (Waterproof) آنجا مجاز نیست، چون آب و عرق ضدآفتاب را می‌شویند. برای شنا در دریای خزر یا عرقِ یک ظهرِ کیش، همین عدد مهم است.

  • نهاد: آکادمی پوست آمریکا · معیار: طیفِ گسترده، SPF 30 به بالا، مقاوم در برابر آب · وضعیت: توصیه
  • نهاد: FDA آمریکا · معیار: SPF 15 به بالا باید طیفِ گسترده باشد؛ نسبتِ UVA1/UV دست‌کم ۰٫۷؛ سقفِ برچسب 60+ · وضعیت: پیشنهادِ ۲۰۲۱، نهایی‌نشده
  • نهاد: کمیسیون اروپا · معیار: محافظتِ UVA دست‌کم یک‌سومِ SPF؛ نمادِ UVA در دایره · وضعیت: توصیه‌نامهٔ ۲۰۰۶

چقدر ضدآفتاب کافی است و هر چند وقت باید تمدیدش کرد؟

به گفتهٔ آکادمی پوست آمریکا، بیشترِ بزرگسالان برای پوشاندنِ کلِ بدن حدودِ یک اونس ضدآفتاب لازم دارند. یک اونس تقریباً ۳۰ میلی‌لیتر است، به اندازهٔ یک استکانِ کوچکِ شات. این عدد را با مقداری که خودتان معمولاً کفِ دست می‌ریزید مقایسه کنید.

دستی که اسپری ضدآفتاب را کفِ دستِ دیگر می‌زند
زدنِ اسپری کفِ دست و مالیدنِ آن روی صورت، خطرِ استنشاق را کم می‌کند. (تصویرسازی با هوش مصنوعی)

زمان‌بندی هم اهمیت دارد. AAD توصیه می‌کند ضدآفتاب حدودِ ۱۵ دقیقه پیش از بیرون رفتن زده شود. در فضای باز هر دو ساعت یک بار باید تمدید شود. پس از شنا یا عرقِ زیاد هم باید بلافاصله دوباره بزنید.

برای خوانندهٔ ایرانی معمولاً پوستِ صورت، گردن و دست بیشتر در معرضِ آفتاب است. اما هر جای بدن که آفتاب می‌خورد، به همان دقت نیاز دارد. خط‌های کنارِ روسری و پشتِ دست موقعِ رانندگی را فراموش نکنید. این‌ها رهنمودهای عمومیِ AAD برای بزرگسالان است. برای پوستِ حساس، آکنه، بیماریِ پوستی یا کودکان، مقدار و نوعِ محصول را متخصصِ پوست یا پزشکِ کودک تعیین می‌کند.

اسپری، کرم یا استیک: کدام بهتر است؟

شکلِ محصول مهم‌تر از آن است که به نظر می‌رسد، به‌ویژه دربارهٔ اسپری. راهنمای Vogue گونه‌های مختلف را کنارِ هم گذاشته است: کرم، اسپری، استیک و دیگر قالب‌ها. هر کدام راحتیِ خودش را دارد. مثلاً استیک در کیفِ دستی جا می‌گیرد و اسپری برای تمدیدِ سریع روی بدن به کار می‌آید.

ساختارِ مولکولیِ بموتریزینول، فیلترِ تازهٔ ضدآفتاب
بموتریزینول در ژوئن ۲۰۲۶ به فهرستِ فیلترهای مجازِ FDA اضافه شد. (تصویرسازی با هوش مصنوعی)

اسپری دو نکتهٔ مراقبتی دارد: باید یکنواخت پخش شود و نباید تنفس شود. آکادمی پوست آمریکا می‌گوید اسپری را باید یکنواخت زد و از استنشاقش پرهیز کرد. یعنی نزدیکِ صورت و دهان اسپری نکنید و در فضای باز جهتِ باد را در نظر بگیرید. یک راهِ ساده این است که اسپری را کفِ دست بزنید و بعد روی صورت بمالید.

دربارهٔ اسپری‌های معدنی هم یک هشدارِ علمی هست. کمیتهٔ علمیِ ایمنیِ مصرف‌کنندهٔ اتحادیهٔ اروپا (SCCS) در نظرِ نهاییِ ژانویهٔ ۲۰۱۸ به نتیجه‌ای دربارهٔ دی‌اکسید تیتانیومِ نانو رسید. «نانو» یعنی ذره‌هایی بسیار ریزتر از حالتِ معمول. به گفتهٔ کمیته، داده‌ها برای سنجشِ ایمنیِ این ماده در اسپری‌هایی که ممکن است به ریه برسند کافی نبود. کمیته گفت این کاربردها باید با دقت ارزیابی شوند تا از آسیبِ استنشاق جلوگیری شود.

اروپا برای بعضی فیلترها سقفِ تازه هم گذاشته است. مقررهٔ ۲۰۲۲/۱۱۷۶ اتحادیهٔ اروپا سقفِ اکتوکریلن را در اسپری‌های پیشران‌دار ۹ درصد و در دیگر محصولات ۱۰ درصد تعیین کرد. اسپریِ پیشران‌دار همان اسپریِ تحتِ فشارِ گاز است. همین مقرره مصرفِ بنزوفنون-۳ (اکسی‌بنزون) را بسته به نوعِ محصول محدود کرد. این سقف‌ها از ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۲۳ اجرا شده‌اند. حوزهٔ اعتبارشان اروپاست، نه ایران.

بموتریزینول چیست و چرا خبرساز شد؟

بموتریزینول (Bemotrizinol یا BEMT) نخستین مادهٔ مؤثرِ تازه‌ای است که در بیش از ۲۰ سال به فهرستِ فیلترهای مجازِ ضدآفتاب در آمریکا اضافه شده است. FDA در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ دستورِ نهاییِ افزودنِ آن را به «مونوگرافِ M020» منتشر کرد. مونوگراف همان فهرستِ رسمیِ مواد و شرایطِ مجاز برای ضدآفتاب‌های بدونِ نسخه است. سقفِ مجازِ آن ۶ درصد است و برای بزرگسالان و کودکانِ از ۶ ماهگی به بالا مجاز شده است.

چرا این ماده توجه جلب کرد؟ FDA در پیش‌نویسِ دسامبرِ ۲۰۲۵ گفته بود بررسیِ داده‌ها سه نکته نشان می‌دهد. بموتریزینول محافظتِ گسترده‌ای در برابر UVA و UVB می‌دهد. جذبِ سیستمیکِ آن از راهِ پوست کم است، یعنی مقدارِ کمی از آن به گردشِ خون می‌رسد. به‌ندرت هم سببِ تحریکِ پوست می‌شود.

این دستور از ۹ اوت ۲۰۲۶ اجرایی شد. تحلیلگرانِ حقوقیِ مؤسسهٔ Venable گزارش می‌دهند که متقاضی، یعنی شرکتِ DSM، از همان تاریخ ۱۸ ماه انحصارِ بازاریابی دارد. دربارهٔ وضعیتِ ثبت یا عرضهٔ آن در ایران شاهدی در دست نداریم.

مجوزِ استفاده برای کودکانِ از ۶ ماهگی به بالا هم یک مجوزِ قانونی در آمریکاست، نه توصیهٔ مصرف. انتخابِ ضدآفتاب برای نوزاد و کودک با پزشکِ کودک یا متخصصِ پوست است.

در ایران برای انتخابِ ضدآفتاب به چه چیزی می‌شود تکیه کرد؟

همهٔ قاعده‌هایی که تا اینجا خواندید مالِ آمریکا یا اتحادیهٔ اروپاست و در ایران لازم‌الاجرا نیستند. فایده‌شان این است که به شما کمک می‌کنند برچسب را آگاهانه بخوانید. مثلاً می‌توانید نمادِ UVA در دایره، عبارتِ طیفِ گسترده و مدتِ مقاومت در برابر آب را پیدا کنید.

در سمتِ ایران، سازمان ملی استاندارد خبری دربارهٔ استانداردهای ملیِ ایمنی و حفاظتِ پوست و چشم در برابر پرتوِ فرابنفش منتشر کرده است. اما در منبعی که در اختیار داشتیم، شماره یا متنِ کاملِ استانداردِ مربوط به ضدآفتاب دیده نمی‌شد. به همین دلیل شماره‌ای از آن نمی‌آوریم.

پیشنهادِ عملیِ ما ساده است. محصولی بخرید که اطلاعاتِ برچسبش، یعنی فیلترها، SPF و ادعای طیفِ گسترده، روشن و خوانا باشد. پرسش‌هایتان را از داروسازِ داروخانه بپرسید. اگر پوستتان واکنش نشان داد، مصرف را کنار بگذارید و به پزشک مراجعه کنید.

پرسش‌های پرتکرار

ضدآفتاب معدنی از شیمیایی سالم‌تر است؟

شواهد چنین مقایسهٔ کلی‌ای را ثابت نمی‌کنند. در پیش‌نویسِ ۲۰۱۹ FDA فقط اکسید روی و دی‌اکسید تیتانیوم «عموماً ایمن و مؤثر» پیشنهاد شدند و برای بقیه دادهٔ بیشتری خواسته شد. جذبِ فیلترهای شیمیایی هم به معنای ناایمن‌بودن نیست. برای پوستِ حساس با متخصصِ پوست مشورت کنید.

SPF 30 کافی است یا باید SPF 50 یا بالاتر بخرم؟

آکادمی پوست آمریکا دست‌کم SPF 30 را با طیفِ گسترده و مقاومت در برابر آب توصیه می‌کند. مقدارِ کافی و تمدیدِ هر دو ساعت هم به همان اندازهٔ عدد مهم است.

اسپری ضدآفتاب را می‌شود روی صورت زد؟

آکادمی پوست آمریکا می‌گوید نزدیکِ صورت و دهان اسپری نکنید و مراقبِ استنشاق باشید. یک راهِ ساده این است که اسپری را روی دست بزنید و بعد روی صورت بمالید.

ضدآفتابِ دارای بموتریزینول در ایران پیدا می‌شود؟

دربارهٔ ثبت یا عرضهٔ آن در ایران شاهدی نداریم. در آمریکا مجوزش از ۹ اوت ۲۰۲۶ اجرایی شده و به گزارشِ تحلیلگرانِ حقوقی، شرکتِ DSM ۱۸ ماه انحصارِ بازاریابی دارد.

جمع‌بندی

قفسهٔ ضدآفتاب با چند پرسشِ درست ساده می‌شود. آیا محصول طیفِ گسترده است؟ SPF آن دست‌کم ۳۰ است؟ در برابر آب چند دقیقه مقاومت دارد؟ آیا به اندازهٔ کافی و به‌موقع تمدیدش می‌کنید؟ معدنی یا شیمیایی بودنش بیشتر به پوست و سلیقهٔ شما برمی‌گردد و جذبِ فیلترهای شیمیایی، به گفتهٔ همان گزارش، دلیلی برای کنار گذاشتنِ ضدآفتاب نیست. با اسپری محتاط باشید و فیلترِ تازه‌ای مثلِ بموتریزینول را خبرِ خوبی برای آینده بدانید، نه دلیلی برای کنار گذاشتنِ ضدآفتابِ امروزتان. هر جا پای حساسیت، بیماریِ پوستی یا کودک در میان است، تصمیم با متخصص است.

منابع

  1. ⁨Vogue⁩ — ۲ آبان ۱۴۰۵
  2. ⁨News-Medical (report on the FDA proposed rule)⁩ — ۷ اسفند ۱۳۹۷
  3. ⁨U.S. FDA – Q&A on Deemed Final Order and Proposed Order⁩ — سپتامبر ۲۰۲۱
  4. ⁨Federal Register⁩ — ۲۰ خرداد ۱۴۰۵
  5. ⁨U.S. FDA – Proposed Order OTC000039⁩ — ۲۰ آذر ۱۴۰۴
  6. ⁨Venable LLP⁩ — ۱۸ مرداد ۱۴۰۵
  7. ⁨Healio (report on the JAMA study)⁩ — ۱ بهمن ۱۳۹۸
  8. ⁨American Academy of Dermatology⁩
  9. ⁨American Academy of Dermatology⁩
  10. ⁨EUR-Lex – Regulation (EU) 2022/1176⁩ — ۶ مرداد ۱۴۰۱
  11. ⁨National Law Review (report on the SCCS opinion)⁩ — ۴ بهمن ۱۳۹۶
  • انتخاب ضدآفتاب
  • ضدآفتاب معدنی
  • ضدآفتاب شیمیایی
  • SPF چیست
  • محافظت UVA
  • اسپری ضدآفتاب
  • بموتریزینول
  • ضدآفتاب ضدآب

در نگارشِ این مطلب از ابزارِ هوش مصنوعی کمک گرفته شده و متن پیش از انتشار به‌دستِ تحریریهٔ راوی‌مد بازبینی شده است.

شومیز